[jonas]

beste allemaal,

ik heb de jongste periode erg bezig gehouden met de tsjechische geschiedenis. op het forum heb ik al wat kennen lezen over de benesz-decreten, maar dat gaat dan vooral over de boheemse duitsers die werden verdreven. ik ben eigenlijk op zoek naar meer informatie over de hongaren in tsjechie en slowakije. ik heb intussen naar Csemadok gezocht, maar die lui zijn niet op te storen. zitten hier ook tsjechen-slowaken van hongaarse oorsprong?

het punt wat ik wil aankaarten zijn de inhumane transporten van hongaren uit het zuiden van slowakije naar tsjechie, vlak na de tweede wereldoorlog. ik heb plaatjes gezien en door mijn hongaarse roots ben ik er sterk in geboeid geraakt. mijn overgrootvader was namelijk een hongaars-slowaakse zigeuner en die man heeft de bevolkingsuitwisseling tussen hongarije en tsjechoslowakije niet overleefd... een persoonlijke tint, maar wie weet hier meerover?

szervus,

Jonas

[Beruska]

Het gaat in dit artikel over de deportatie. Helaas in 't tsjechisch. Het komt er in het kort op neer dat de naoorlogse Tsjechische regering er alles aan deed om het aantal Hongaren kleiner te krijgen, bijv. door uitwisseling met Slovaken die in Hongarije woonden, of door ze te laten werken in Sudeten Duitsland (ongeveer 45.000 hongaren, incl. vrouwen en kinderen). Volgens het artikel was het slecht werk.

Slovenští Maďaři žádají odškodnění
Právo přineslo minulé pondělí zprávu o tom, že Maďaři ze Slovenska, kteří byli po druhé světové válce deportováni na nucené práce do českých zemí, žádají slovenskou vládu o odškodnění. O slovenských Maďarech se toho u nás ví poměrně málo, jejich osud je zastíněn „sudetoněmeckým problémem“. Proto nezaškodí malá rekapitulace.

Když se po roce 1918 rozhodovalo o jižních hranicích slovenské části státu, musely se vytyčovat u zeleného stolu, chyběl jakýkoli historický precedens. První československý vyslanec v Budapešti Milan Hodža se dohodl s tehdejším maďarským ministrem obrany Barthou na jakési demarkační linii, které v podstatě sledovala etnickou hranici. Ležela podstatně severněji než dnešní jižní hranice Slovenska. S tím však vůbec nebyl srozuměn československý ministr zahraničí Beneš a československým politikům se nakonec podařilo ve Versailles prosadit hranici podstatně výhodnější. Tvořily ji v západní a střední části řeky Dunaj a Ipeĺ, její prosazení bylo neseno hospodářskými a strategickými ohledy a do nového státu se dostalo 700 000 až 1 000 000 Maďarů (jejich počet kolísal podle toho, kdo je zrovna počítal). Obývali do značné míry souvislé území při jižních hranicích Slovenska. K novému státu, v němž získali statut trpěné „menšiny“, přišli jako slepý k houslím a z pochopitelných důvodů jej nepovažovali za svůj. Chudší východní oblasti byly nadto dodavatelem voličských hlasů pro KSČ, která si tam získávala body jednak destruktivním postojem k československému „buržoaznímu“ státu a jednak populistickou demagogií v národnostní politice (právo menšin na sebeurčení až do odtržení). Když se na podzim roku 1938 Maďarsko rozhodlo využít situace, kterou slušná politika využívat nemá, byly maďarské oblasti přičleněny k Maďarsku. V roce 1945 se hranice posunuly zpět, na Maďary se vztahovaly Benešovy dekrety a československá vláda počítala s jejich „odsunem“.

Ten se ale nepodařilo uskutečnit. Západní mocnosti nebyly myšlence od počátku nakloněny a jejich nechuť vzrostla v zimě 1945, kdy v polosvobodných maďarských volbách utrpěli maďarští komunisté drtivou porážku. Rusové československé plány sice podporovali, ale nebyli jimi nijak zvlášť nadšeni – v duchu už počítali s tím, že schramstnou jak ČSR, tak Maďarsko, a nepřáli si nadměrné komplikace v jejich vzájemných vztazích. Postupimská konference se vyhnáním Maďarů z ČSR odmítla zabývat a Pařížská konference pak odkázala ČSR na bilaterální jednání s Maďarskem.

Československá politika musela hledat „náhradní řešení“: patřila k němu tzv. výměna obyvatelstva (za každého příslušníka slovenské menšiny z Maďarska, který se dobrovolně rozhodl k návratu na Slovensko, byl ze Slovenska vyhnán jeden Maďar; tak se ČSR zbavila asi devadesáti tisíc Maďarů), reslovakizace (slovenský Maďar, který pod tlakem okolností v sobě ucítil slovenské kořeny, si mohl zažádat o slovenskou národnost; pokud ji obdržel, přestaly se na něho vztahovat Benešovy dekrety a zachránil si majetek i občanská práva, která už tehdy ovšem za moc nestála; reslovakizace se projevila tím, že počet lidí, hlásící se k maďarské národnosti, poklesl asi na třetinu, v polovině padesátých let, kdy se poměry trochu uvolnily, se ovšem zase zdvojnásobil). Třetím opatřením byly právě deportace do českých zemí. Na základě tzv. dekretu prezidenta republiky č. 88/1945 Sb. z 1. října 1945 O pracovní povinnosti bylo asi čtyřicet pět tisíc Maďarů „přesunuto“ na nucené práce do českých zemí, především do Sudet. Formálně byl počet deportovaných zhruba poloviční, ale šli s nimi většinou i rodinní příslušníci. „Přesun“ byl „dočasný“, ale nebylo řečeno, na jak dlouho. Po únorovém puči se vyhnaní směli vrátit, záleželo ovšem na tom, zda jejich majetek nebyl mezitím rozchvácen. Po dobu svého „přesunutí“ prováděli v podstatě otrockou práci v krajně drsných podmínkách (většina z nich neuměla česky ani slovensky).

„Provinění“ slovenských Maďarů bylo ještě mlhavější než provinění sudetských Němců. Meziválečné Maďarsko, k němuž se v roce 1938 přihlásili, nebylo až do německé okupace v roce 1944 fašistickým státem. V roce 1938 nebylo oficiálně ani německým spojencem. Byla to konstituční monarchie se silnými autoritářskými prvky (autoritářské prvky se ovšem, byť v menší míře, uplatňovaly i v ČSR). Slovenští Maďaři neměli žádný důvod být loajální ke státu, který si je pro sebe v roce 1918 zkonfiskoval právem demokratičtějšího. A dodnes jim nikdo – ani Slovenská republika, která se např. oficiálně omluvila karpatským Němcům – neřekl pardon.

Není vůbec divu, že se oběti deportací z poválečných let domáhají odškodnění. Je jen otázka, jsou-li ve všem všudy na správné adrese. Za jejich neblahý osud nese spoluzodpovědnost i česká strana. Jistě to ví i slovenská vláda, ale možná si to nechá pro sebe.

20. prosince 2001

[jonas]

hej beruska, dank je voor je reactie, ik kan jammer genoeg geen tsjechisch. misschien dat ik wel iemand van vinden die me weet te vertellen wat in dit artikeltje staat.
intussen weet ik wel dat er heel wat hongaren naar karlsbad en omgeving zijn gedeporteerd om te werken, dus misschien kan ik daar wel wat vinden. ik ga namelijk op zoek naar mijn overgrootvader...

[Gast]

Jonas, ik vind dat ontzettend erg. Ik ken weinig van geschiedenis, het was geen favoriet vak op school. Ik weet dus niet echt waarover het gaat. Geschiedenis in Tsjechië word aangepast aan de omstandigheden (wie de macht hebt dus). Kan je even uitleggen over wat het ging?

[Lisa F.]

Jonas, een interessant thema. We hebben zelf Hongaarse kennisen in Zuid-Slowakije, die nog steeds met een identiteitsprobleem kampen. Hieronder de vertaling van het Tsjechische artikel.

Slowaakse Hongaren eisen schadevergoeding

Het dagblad Právo kwam afgelopen maandag met het bericht dat Hongaren uit Slowakije, die na WO II gedeporteerd werden naar de Tsjechische landen om daar dwangarbeid te verrichten, een schadevergoeding eisen van de Slowaakse regering. Over Slowaakse Hongaren is over het algemeen weinig bekend - hun lot staat in de schaduw van de problematiek van de Sudetenduitsers. Een kleine recapitulatie kan daarom geen kwaad.

Toen in het jaar 1918 beslist werd over de zuidelijke grens van het Slowaakse deel van Tsjechoslowakije, moest daar uit de losse hand over beslist worden omdat een historisch precedent ontbrak. De eerste Tsjechoslowaakse ambassadeur in Budapest, Milan Hodza, kwam met de toenmalige Hongaarse minister van defensie overeen een soort "demarkeringslijn" (?) te volgen, die in feite de etnische grens respecteerde. Deze lag beduidend hoger dan de huidige zuidgrens van Slowakije. De Tsjechoslowaakse minister van buitenlandse zaken, Edvard Benes, was het hier echter absoluut niet mee eens en Tsjechoslowaakse politici slaagden er in Versailles uiteindelijk in er een beduidend voordeligere grens door te krijgen. Deze werd gevormd door de westelijke en middengedeelten van de rivieren Donau en Ipei. Voor deze grens werd gekozen uit economisch en strategisch oogpunt en in de nieuwgevormde staat kwamen zo 700 000 tot 1 000 000 Hongaren te wonen (verschillende tellers kwamen tot verschillende aantallen). Deze bewoonden een vrijwel geheel aaneensluitend gebied aan de zuidelijke grens van Slowakije. Zij kwamen door puur toeval in hun nieuwe land terecht, dat zij niet als het hunne beschouwden en waar zij slechts als een gedoogde minderheid werden beschouwd. De armere oostelijke gebieden werden leveranciers van stemmen voor de communistische partij, die de mensen voor zich wist te winnen middels een destructieve houding t.o.v. de Tsjechoslowaakse "bourgeoisistische" staat en door populistische demagogie in het beleid m.b.t. etnische minderheden (zelfbepalingsrecht voor minderheden tot het moment van afscheiding). Toen Hongarije in de herfst van 1938 besloot gebruik te maken van een situatie, waar een fatsoenlijke politiek geen gebruik van hoort te maken, werden de Hongaarse gebieden weer onderdeel van Hongarije. In 1945 werd de grens weer teruggeschoven, op de Hongaren werden de Benes decreten van toepassing en de Tsjechoslowaakse regering was van plan hen het land uit te zetten (net als de Sudetenduitsers).

Dit is echter niet gelukt. De westelijke mogendheden waren het met de uitzetting van de Hongaren niet eens en hun weerzin tegen de plannen werd nog versterkt toen de Hongaarse communisten in de winter van 1945 in half-vrije verkiezingen een zware nederlaag leden. De Russen steunden de Tsjechoslowaakse plannen weliswaar, maar waren er zeker niet uitgesproken enthousiast over - in gedachten gingen ze er al vanuit dat ze en Tsjechoslowakije en Hongarije in zouden lijven en wensten daarom geen buitensporige complicaties in de onderlinge verhoudingen van de beide landen. Tijdens de conferentie van Postupim weigerde men zich met het wegjagen van de Hongaren uit Tsjechoslowakije bezig te houden en de conferentie van Parijs verwees Tsjechoslowakije vervolgens naar haar bilaterale afspraken met Hongarije.

De Tsjechoslowaakse politiek was genoodzaakt een andere oplossing te zoeken. Hiertoe behoorde een zogenoemde bevolkingsuitwisseling (voor ieder lid van de Slowaakse minderheid in Hongarije die vrijwillig besloot naar Slowakije terug te keren, werd uit Slowakije één Hongaar verjaagd. Tsjechoslowakije wist zich op deze manier van ongeveer 90 000 Hongaren te ontdoen), reslowakisering (Slowaakse Hongaren die onder druk van de omstandigheden voelden Slowaakse wortels te hebben, konden de Slowaakse nationaliteit aanvragen. Kregen zij deze, dan waren de Benes decreten niet langer op hen van toepassing en redden zij hun bezit én burgerrechten, die overigens toendertijd al niet veel waard waren. Reslowakisering leidde ertoe, dat het aantal personen dat zich tot de Hongaarse minderheid rekende tot een derde daalde. Halverwege de jaren 50, toen de verhoudingen wat losser werden, verdubbelde dit aantal zich weer). Een derde maatregel was de reeds genoemde deportatie naar de Tsjechische landen. Op grond van het decreet van de president van Tsjechoslowakije nr. 88/1945 van 1 oktober 1945 aangaande arbeidsplicht werden ongeveer 45 000 Hongaren gedwongen tewerk gesteld in de Tsjechische landen, met name in de Sudetengebieden. Formeel was het aantal gedeporteerden slechts de helft van dit aantal, maar hun gezinsleden gingen meestal met hen mee. De "overplaatsing" was van tijdelijke aard, maar voor hoe lang werd er niet bij vermeld. Na de putsch van februari 1948 mochten de verjaagden naar huis terugkeren, afhankelijk van het feit of hun eigendom inmiddels niet geplunderd was. Tijdens hun "overplaatsing" verrichtten zij in feite slavenwerk onder zeer barre omstandigheden (de meesten van hen spraken bovendien geen Tsjechisch of Slowaaks).

De "schuld" van de Slowaakse Hongaren was nog onduidelijker dan die van de Sudetenduitsers. Het Hongarije van tussen de twee wereldoorlogen, waar zij zich in 1938 toe rekenden, was tot de Duitse bezetting van 1944 geen facistische staat. In 1938 was het officieel gesproken niet eens een bondgenoot van de Duitsers. Het was een constitutionele monarchie met sterk autoritaire elementen (autoritáire elementen waren echter, hoewel in mindere mate, ook in Tsjechoslowakije terug te vinden). Slowaakse Hongaren hadden geen enkele reden loyaal te zijn aan een staat, die hen in 1918 inlijfde met het "recht van de meer democratische". En tot op de dag van vandaag heeft niemand hun excuus aangeboden, ook Slowakije niet, dat wel officieel haar excuses aangeboden heeft aan de Karpatische Duitsers.

Het is geen wonder dat de slachtoffers van de naoorlogse deportaties schadevergoeding eisen. Het is echter de vraag of zij in alles aan het juiste adres aankloppen. Voor hun onzalige lot is de Tsjechische kant medeverantwoordelijk. Dat weet ook de Slowaakse regering, maar die houdt dat wellicht liever voor zich.

20 december 2001

[jonas]

bedankt... ik ga het eens even doornemen!