Toen ik vanmorgen een berichtje wilde plaatsen over het poppentheater, ging het vingertje van mijn vrouw richting haar rechterslaap. Ze vroeg zich af of die grote mens nu plots kinds was geworden. In haar ogen zijn poppenspelers enkel actieve babysitters.
Nochtans probeer ik haar, en nogal wat gelijkgezinden langs deze weg te overtuigen dat het poppenspel oorspronkelijk helemaal niet voor kinderen was, en doorheen de geschiedenis een aanzienlijke religieuze, politieke en sociale invloed heeft gehad. Zoals in Tsjechië nog steeds het geval is, is poppenspel een variante op bijvoorbeeld toneel, zang, muziek, een volwaardig medium waardoor kunstenaars een publiek wilden amuseren, propaganda voeren, ideeen verkondigen. Immers poppenfiguren van over de hele wereld hebben reeds eeuwen geleden de vitaliteit en de kunstzin van het poppenspel bewezen. Namen als Pulcinella, Jean Pottage, Signor Macaroni, Petruschka, Guignol, Jan Klaassen en Tijl Uilenspiegel-een greep uit de onvergetelijke helden van het poppentheater-zijn tot de traditie gaan behoren. Deze helden vormen de ruggegraat waarop, voor altijd, het poppentheater zal blijven steunen.
Poppen zullen wel bijna zo oud zijn als mensen, wanneer men bedenkt dat de Indiers elf eeuwen voor onze tijdrekening de zielen van hun overledenen opriepen via poppen, en dat ook de Egyptenaren beweegbare beeldjes in hun tempels hadden staan. Het gaat hier wel om mobiele poppen met religieus karakter. Ook bij de Grieken bestonden beelden van goden die op ingenieuze manier hoofd en armen konden bewegen en aldus het tijdstip aangaven waarop het orakel moest worden geraadpleegd. De beschaving die in de vierde eeuw voor Christus rond de Middellandse Zee was gevestigd amuseerden zich ook reeds met beweegbare poppen. Zo is van de rijke Grieken bekend dat zij hun maaltijden lieten opluisteren met poppenspel. Het wordt verder waarschijnlijk geacht dat de Romeinse veroveraars poppen als ontspanning op hun tochten meenamen. In Centraal-en Westeuropa was poppenspel een uitstekend instrument voor religieuze instructie. Poppenspel was de zichtbare bijbel van de analfabete gelovigen. De Franse term marionet is dan ook afgeleid van Marie, de heilige maagd. Vanaf de middeleeuwen verspreidde het poppentheater zich vanuit Frankrijk en Spanje over heel Europa. De poppenspelers, graag gezien op marktplaatsen en in herbergen werden één van de eerste professionele figuren in de amusementswereld. Hoewel geliefd bij het volk, ondervonden deze poppentheaters nu en dan tegenstand van het geestelijk en wereldlijk gezag. Het poppenspel was dan verboden, dan weer toegelaten.
Het proces dat in 1601 in het Vlaamse dorp Eppegem werd gehouden tegen Jaspar Cobbeniers en zijn vrouw Elisabeth Lauwers was zeker niet uniek. Hun poppen Sint Pieter, Sint Pauwel, een minderbroeder en de duivel belandden op de brandstapel. Zij werden omwille van hun poppenspelvertoning voor de vierschaar gedaagd en zoals nog vele andere poppenspelers beschuldigd van toverij, laster en zeer scandaleuze spelen. In de periode dat het de Rederijkers verboden werd toneel te spelen werden mensen door poppen vervangen en ging het poppentheater een lange bloeitijd tegenmoet. In de 18 en 19de eeuw ontstonden overal in Europa, maar vooral in Bohemen, Moravie, Vlaanderen, en het hertogdom Brabant, vele kleine poppentheaters. Rond de eeuwwisseling waren vooral de poppentheaters van Praag, Brussel, Antwerpen, Pilsen, Gent, Brno,Mechelen, Ostrava, met elk een eigen traditie, bijzonder actief. Dit folkloristisch poppenspel begon echter langzamerhand te stagneren. Met de opkomst van de radio en de cinema, en later de TV kreeg het poppenspel de genadeslag. In Vlaanderen, werd van overheidswege, niets gedaan om dit medium overeind te houden, terwijl het in Rusland en in Tsjechië nooit een danig verval kende. Het is er blijven bloeien en vertegenwoordigt momenteel zo wat het beste wat er aan poppentheater in deze wereld te vinden is. De Praagse universiteit bezit de enige poppentheaterfaculteit in de wereld, en hoewel onder het streng communistisch regime de traditionele helden als Petruschka, Kasparec en Vasilika om politieke redenen niet meer mochten spelen, leefden ze endemisch voort bij de liefhebbers van dit medium.
In het Verre Oosten, in streken waar de oudste culturen ontstonden, in China, Indonesiê, Japan is het poppentheater nog steeds een kunstvorm evenwaardig aan alle andere. Hier werkt men veel met schaduwpoppen, die trouwens een product zijn van de Oosterse cultuur. In ontwikkelingslanden als Ghana, India, enz wordt poppentheater zelfs gebruikt als middel voor de ontwikkeling van het volk. Poppenspelers verspreiden er de leuzen ivm sociale hygiene, zij voeren acties voor geboortebeperking enz. Voor de gewone man gaat er van het poppentheater een bepaald gezag uit, en de actie ervan slaat dieper in dan alle andere.
Het poppentheater op wereldvlak is dus een erg verscheiden terrein met voor elke cultuur, elke streek, typische kenmerken en typische problemen... Had dit artikel alleen de bedoeling om een stukje folklore in herinnering te brengen, het zou misschien ook nuttig zijn om met de hulp van Tsjechische forumleden een inventaris op te maken, van wat Tsjechië nog te bieden heeft-anno 2004- aan poppentheaters. Het zou voor een stuk kunnen bijdragen aan de herwaarding van het poppentheater, en de vooroordelen wegwerken die volwassenen nog steeds hebben tov van het poppentheater.

[Vašek]

Prachtig verhaal Luc!

Als kind was ik altijd weg van Spejbl & Hurvínek. Op de foto van links naar rechts:

Spejbl (vader), Mánička (vriendin), Hurvínek (zoon), Žeryk (hond) en paní Kateřina (grootmoeder).

[Jacques]

Prachtig zeg.
Nou poppen durven dingen te doen en te zeggen die mensen wel denken maar omwille van de sociale controle niet durven uit te spreken.
In die zin werden de poppentheaters onder het communisme zowel door de partij als de oppositie in de CS gebruikt.
De moderne variant van de poppen is toch wel een beetje de forums etc op het internet.
Mensen verbergen zich achter FOP-namen en gezichten en krijgen plots eindeloze lef

Hartelijk dank, Vasek voor in uw inbreng. Tsjechen behoren inderdaad tot de wereldtop. Misschien is dat een goede aanzet om de wereld van het poppentheater in kaart te brengen, en voor Tsjechen is hier een vooraanstaande rol weggelegd. In Vlaanderen worden alle poppensoorten gebruikt. Zo zijn er de handpoppen, die zijn hol van binnen, en de hand van de acteur wordt dan langs onder geschoven, en bedient de handen en het hoofd van de pop. Meestal heeft zo'n handpop dan ook geen benen. Uw afbeeldingen zijn dan weer draadpoppen of marionetten, dan wordt bij ons bijna niet beoefend. De basistechnieken van het draadpoppenspel is wel wat moeilijker dan bij het handpoppenspel. Ook het schaduwpoppenspel waarbij poppen achter een belicht scherm worden bewogen is typisch Tsjechisch, en wordt in ons land weinig beoefend. Poppen worden natuurlijk gekozen en gemaakt in functie van het spel. Zo heb je ook participatiestukken dwz poppenspel waar het publiek actief betrokken wordt, via vragen, meezingen enz. Life poppenspel heeft dit voor op teken-en animatiefilms (waar Tsjechen goed in zijn) dat er een directe relatie is met het publiek. Men kan grommen, brommen, applaudisseren, luid schreeuwen, lachen, wenen.
Een zaak staat vast als je de zaal verlaat kan je steeds terugblikken op een geslaagde avond.

[Vašek]

Třemošná bij Plzen heeft een poppentheater sinds 1921. Hun repertoire bestaat uit voornamelijk traditionele sprookjes figuren. Kijk eens op de site waar veel foto's te zien zijn.

Luc, je had het al over Kašpárek, nou zo ziet die ongeveer uit.

[Vašek]

Ook een bekend sprookjesfiguur is Honza, in varianten zoals Český Honza en Hloupý Honza.

Engelsen noemen Honza Silly Johny of Stupid Johny. In Nederlands gewoon Jan.
Heel leuk, maar dom was die zeker niet!!! Een typisch Tsjech figuur.

Jaren geleden was ik op het festival in het Franse Avignon getuige van een schitterend optreden van het Tsjechische Divadlo na Provazku, het draadjestheater uit Brno. Ik durf zelf meer zeggen, deze groep heeft met haar poetisch mimespel, nog zo'n kunstvorm die dreigt verloren te gaan in het grote hedendaagse showaanbod, het festival gered.
Ze brachten er een moderne vorm van de bekende Commedia dell' Arte waar de geboren en komische situaties tot één grote satire werden aangedikt. Ze brachten het stuk met zoveel vaart en autenticiteit dat de toeschouwer het nog nauwelijks kon volgen. De erg soepele bekkentrekker Polivka overvleugde deze dolkomische drukte met zijn eerlijk en heerlijk mimespel. Ik zag ze ooit nog eens aan het werk, beginjaren 80 in Brussel waar ze In Bruiloft van de jonge Brecht speelden, en waar de toeschouwers mochten deel nemen aan de braspartij, en later ook aan de vermeende ruzie die er ontstond tussen de acteurs, tot de vernieling van de meubeltjes van het jonge bruidspaar toe. Zelden zoiets sensationeels gezien in het theater.

</font><blockquote><font class="small">Als antwoord op:</font><hr />
In die zin werden de poppentheaters onder het communisme zowel door de partij als de oppositie in de CS gebruikt.
De moderne variant van de poppen is toch wel een beetje de forums etc op het internet.
Mensen verbergen zich achter FOP-namen en gezichten en krijgen plots eindeloze lef

[/ QUOTE ]

Het poppenspel, het toneel, de film, als verhaal, afgestemd op een ruim publiek en bestemd om dit publiek in een bepaalde bv. politieke richting te beinvloeden is een verschijnsel dat geen grenzen kent. Het beweegt zich trouwens in een dubbele richting. De eerste-misschien de zwaarst doorwegende wil van het kunstmedium een instrument maken om de massa zoet te houden. De andere beoogt integendeel de bewustwording van de toeschouwers.
Als zoethoudertje is bv. de evolutie van de na-oorlogse Tsjechische cinema kenschetsend geweest. Aanvankelijk sterk propagandistisch voor de officiele Marxistische leer, had deze cinema zich in de jaren voor de Praagse Lente in een sterk personalistische richting ontwikkeld. Mensen als Nemec, Passer, Forman, Chytilova, Kadar, Jasny en zoveel andere jonge cineasten namen hierbij een nauwelijks bedekt een al te stroeve bureaukratische maatschappij op de korrel, in verhalen, die vooral een zeer aandachtige observatie waren van de gedachten en de behoeften van de eenvoudige mens. Zij namen het op voor diens persoonlijkheid voor zijn recht om verbonden met de gemeenschap allereerst zichzelf te zijn. Vrij vlug werd dit gevaar door de gevestigde machtsorde ontdekt en kregen deze kunstenaars opdracht films te maken die meer de massa zouden aantrekken. Dit onder het voorwendsel dat de kunst, en meer bepaald de film een verliespost was in het nationaal budget. Dit was het teken voor enkelen, waaronder Vojtech Jasny van TOEN KWAM DE KAT om deze bravere weg te kiezen. Deze cineast verfilmde dan maar onder de titel DYMKY (DE PIJPEN) een reeks vrij platvloerse libertijnse verhalen die het publiek aangenaam vertier boden en afleiding van de groeiende kritiek tegen het regime. Sex and drugs and rock and roll of de capitulatie voor de doctrinaire overheid. Dymky werd als beloning en aansporing voor de anderen naar het grote filmfestival van Cannes gezonden om er zijn land te vertegenwoordigen tot grote verbazing van de internationale kritiek. Dit slechts als voorbeeld van een cultuurpolitiek die, in bepaalde landen, en onder bepaalde omstandigheden gedirigeerd in het Oosten, en op een subtielere manier aangemoedigd in het Westen, de kunst aanwendt zoals grootmoeders de sprookjesverhalen: om aangenaam in slaap te sussen. De andere richting, deze van de bewustzijnvorming werd en wordt nog steeds het sterkst gehanteerd in marxistisch georienteerde landen. Zij is meer marginaal in de kapitalistische landen. De reden is eenvoudig voor wie de structuur van de filmproduktie in beide kampen kent.

[MartinaM]

Bolek Polivka is ook geweldig, hij heeft ooit een hele mooie voorstelling gemaakt; genoemd Sasek en Kralovna ( The Jester and the Queen ). De rol van de Koningin werd toen gespeeld door zijn inmiddels ex-vrouw Chantal Pouillan.
Dat was echt mooi om te zien!
* Later is deze voorstelling ook verfilmd door Vera Chytilova.

Jiri Trnka werd op 24 februari 1912 in Pilzen geboren. Op school werd zijn tekentalent ontdekt door Jozef Skupa, die behalve tekenleraar ook de baas was van een marionettentheather. Hoewel de poppen grote aantrekkingskracht op Trnka uitoefende duurde het tot na de Tweede Wereldoorlog voordat hij poppenfilms maakte waarmee hij wereldfaam verwierf. Voor die tijd ontwikkelde hij zijn artistieke gaven als schilder schilder, illustrator van boeken, vooral kinderboeken, graficus en ontwerper van decors.
Het einde van de Tweede Wereldoorlog betekende voor het oude Donauland, het eindevan een sociale, economische orde. Tsjechoslovakije werd een volksdemocratie, maar het werd voor dit Slavische volk geen breuk met het rijke, artistieke verleden. Integendeel, ongeacht de motieven van deze ideologische basis was er een nieuwe vlucht dank zij deze binding met het culturele patrimonium. Het zou evenwel aan de kunst 7 bis voorbehouden blijven om de artistieke renaissance over de grenzen heen een universele faam te schenken. 1 man was verantwoordelijk voor deze artistieke opgang: Jiri Trnka.
De ontmoeting van Jiri Trnka met de kunst 7bis dateert van de jaren dertig toen hij door cineast Dudal, de pop Hurvinek (zie afbeelding hierboven) vervaardigde. Hij was verstomd over de cinematografische metamorfose, de mobiliteit, en de sensibiliteit van dit basismateriaal: de pop. Nochtans begint zijn filmactiviteit in de Bratki v triku-studios bij de tekenfilm.
De eerste pogingen om de kunst 7bis in nieuwe banen te leiden bleven tijdens de eerste jaren na 1944 beperkt tot deze branche. Dit wordt verklaard door de buitenlandse invloed (filmimport) en het artistieke verleden van Trnka (tekenaar, boekenillustrator en decorontwerper) Uit die tijd dateren tekenfilms, die eigen grafische ontwikkelingen pogen te koppelen aan nieuwe thema's. De diversiteit van de aangeboorde thema's gaat in twee richtingen: binding met het artistieke verleden- de volkskunst (Grootvader plant een suikerbiet- Dieren en Rovers) of de ideologische stellingname (het geschenk Darek-Perek en de SS). Na de definitieve omschakeling en de triomftocht van de pop zou deze dubbele trend de kunst van Jiri Trnka blijven kenmerken.